نرخ ارز بازار آزاد : دلار : ۳,۳۲۱ یورو : ۳,۶۲۲ پوند : ۵,۰۵۳

نرخ ارز رسمی : دلار : ۲۸,۳۷۲ پوند : ۴۳,۰۶۱ یورو : ۳۰,۷۹۹

نرخ طلا و سکه : یک گرم طلای 18 عیار : ۹۷,۳۰۰ سکه تمام - امامی : ۹۵۱,۰۰۰ نیم سکه : ۴۹۷,۰۰۰ ربع سکه : ۲۷۵,۰۰۰ سکه گرمی : ۱۸۸,۰۰۰

سرویس فرهنگی هنری | کد خبر: 22694
تاریخ انتشار: 1396/02/21 - 15:28:15

شعر در ترازوی نقد جامعه­ شناسانه

شعر در ترازوی نقد جامعه­ شناسانه,

گزارش اتفاقیه از جلسه شاعران مستقل معاصر که در مشهد برگزار شد

جلسه شاعران مستقل معاصر، با حضور شاعران و علاقه­مندان به شعر و ادبیات این هفته نیز در منزل محمود یاوری تشکیل شد. در آغاز جمعی از شاعران به شعر خوانی پرداختند. سپس علیرضا بهنام در باب جامعه شناسی ادبیات مبحثی را به شرح ذیل مطرح کرد.

وی گفت: جامعه شناسی در ادبیات بسیار گسترده است و به آن معناست که مفهومی جامع شناسانه را در ادبیات جستجوکنیم، اما جامع شناسی ادبیات یعنی نگاه جامعه شناسانه به ادبیات.

بهنام سپس به داستان لیلی و مجنون نظامی اشاره کرد و ادامه داد همان­طور که می­دانید لیلی را برخلاف میل خودش به عقد ابن السلام در می­آورند، زمانی که شوهر به دیدار او می­آید با سیلی محکمی مواجه می­شود. او ازین رفتار بسیار رنجیده خاطر می­شود و پس از مدتی دق­مرگ شده، دار­فانی را وداع می­گوید. باید خاطرنشان کنم، در قبایل فرد باید فدای جمع شودکه از دید فردی بسیار ظالمانه به نظر می­رسد. زیرا لیلی عاشق قیس بود و بدلیل آن­که دو قبیله باهم نزاع و درگیری داشتتند آن دو دلداه به وصال هم نرسیدند. اما در صورتی­که از زاویه جمع به قضیه نظر کنیم، ازدواج لیلی با ابن سلام بسیار سودمند بود. بیان این روایت نمونه­ای از جامعه شناسی در ادبیات است.

از دیدگاه جامعه شناسی زبان پارسی، به لحاظ کیفی ارزش چندانی ندارد، زیرا از تعداد هفت و نیم میلیارد جمعیت دنیا، تنها سه درصد که حدود200 میلیون است به این زبان صحبت می­کنند، در مقایسه با زبان­های چینی وانگلیسی، رتبه اول، آلمانی، فرانسوی، اسپانیولی در مقام بعدی عربی و پرتغالی نیز در پایه سوم قرار دارند. در نهایت فارسی در سطح چهارم قرار می­گیرد. به لحاظ کمیت از بین پانزده شاعر برجسته جهان پنج نفر فارسی زبان هستند که فردوسی حافظ، سعدی، مولانا در این قله قرار گرفته­اند، اما ادبا در مورد شاعر پنجم اتفاق نظر ندارند.

در ادامه هادی جهان آبادی مخالفت خویش را در مورد موضوع اخیر اعلام کرد و گفت: اکتفا کردن به پنج شاعری که فرمودید کار بسیار ظالمانه ایست، حال آنکه به لحاظ کمیت ایران زادگاه شاعرانیست که از لحاظ رویکردهای زبانی مطرح هستند همچون نظامی و البته از معاصرینی که کارهایش به شصت زبان زنده دنیا ترجمه شده است، می­توان به رضا براهنی اشاره کرد.

وی اظهار داشت: بسیاری از قصیده پردازان ما بسیار فراتر از این دو شاعر یعنی حافظ و سعدی هستند، هرچند که دلیل شهرت این بزرگواران چون رازی در سینه تاریخ نهفته است. باید بگویم این دو ادیب پارسی در بین اخص جایگاهی دارند که از حد متوسط کمی بالاتر است. زنده یاد ملک الشعرای بهار  انتقادی بدین مضمون کرده است، وی بیان می­دارد در کارهای حافظ و سعدی هیچ­گونه کشف و ابداعی از لحاظ مضمون، محتوا و ساختار زبانی صورت نگرفته است، درو اقع آنها شاگردان نظامی محسوب می­شوند. هرچند فردوسی نخستین فرد در ژانر حماسی است، اما شاعریست متوسط.

مهدی آخرتی افزود: عوام نمی­توانند باین موضوع نگاهی تخصصی داشته باشند و درک کنند که این شعرا از لحاظ شاعرانگی در درجه متوسط رو به بالا هستند.

جهان آبادی تأکید کرد: دقیقا همین طور است، این بحث­ها در خواص هم مطرح است، البته منظور از خواص آن دسته­ای هستند که  اطلاعاتی در زمینه تاریخ و ادبیات دارند و متاسفانه تخصصی نیست.

آخرتی: من هم ازین مهم دفاع می­کنم که این شعرا در رده متوسط هستند.

جهان آبادی: اما از باب ارزش­های اسطوره شناسی، تاریخ شناسی و مقابله با هجمه فرهنگی وحشی و ناآشنا فردوسی از شعائر و ارزش­های حکمت ایرانی دفاعی جانانه کرد. ایشان در اصل متکلمی بزرگ وتفسیر گراییست خوب، اما همه اینها ارتباطی به رده شاعری وی ندارد.

منیژه رضوان گفت: دراینجا مساله اقبال جهانی هم مطرح می­شود که باید به آن توجه داشت.

جهان آبادی: بله کسانی مثل نظامی از قدما و از شعرای معاصر افرادی مثل رضا براهنی ویدالله رویایی در این جرگه قرار می­گیرند.

در بخش بعدی برنامه دو شعر از مجتبی ابوالقاسمی به نقد گذاشته شد.

تودرمن پلی هستی در مه/به بلندایtranscendent به دریاچه­ والدن/در آن سوی مرزهای قلبم/که تورا هجی می­کند/در واژه های لاتین/برای رسیدن به جدایی/زیستن/بامن بودن/برای رها شدن/از ذوب زمین وآسمان/فریاد می­زنم تورا/با دلی از دانه­های انار/ وجهانم را...

 و شعر دیگر: بهار که می­رسد/ تورا درمن به تماشا می­نشیند/ صورتت گل می­اندازد/غرورت/پرتگاهی که عاشق می­شوم.

نخست، مهدی آخرتی سخن خود را با توضیح کوتاهی در مورد متن­های ساخت­گرا آغاز کرد. این منتقد مخالف ادامه داد: شاعر ساخت­گرا باید ساختار را به­طورکامل بشناسد و از لوازم آن بهره ببرد. لذا براین اساس نقد خود را به این اشعار ارائه می­دهم. فرمالیست­ها از مطلبی یاد می­کنند که شفیعی نام انگیزش را بر آن نهاده است.آنها معتقدند از طریق هنجارگریزی، قاعده­کاهی، قاعده افزایی، دشوار سازی و یا آسان­سازی این مهم ممکن است اتفاق بیفتد. همچنین با جابجائی ارکان جمله، مثل فعل و دستبرد در نحو امکان دستیابی به این هدف وجود دارد. انگیزش از طریق علم زیبایی شناسی یا استاتیک قابل بحث وبررسی است. ما می­گوییم آنچه دست فرسود است، فاقد انگیزش است. به عبارت دیگر اموری که عادی شده­اند، عاری از لذ­ت­اند. درحالی­که در انگیزش عادت­ها شکسته می­شود. متاسفانه وجه غالب ادبیات امروز صرفا عاطفه است. اشعار این شاعر نیز از این قاعده مستثنی نیست.

متاسفانه این شعر آنچنان که باید به سمت ادبیت حرکت نکرده است.(تودر من پلی هستی)این بند نه تنها کراهت سمع دارد، بلکه تکراریست.علی الخصوص که آوردن واژه «پل» دراینجا بسیار بداست. به دلیل آنکه کلمهtranscendent لاتین است، ومعنایش را نمی­دانیم، برای ما یک«زائوم» محسوب می­شود، این کلمه تنها به موسیقی کمک می­کند، می­توان گفت قرارگرفتن آن دراین مکان از این جهت بسیار خوبست. چنانچه ساختار، محکم باشد ما نمی­توانیم جابه­جایی داشته باشیم، زیرا ساختار دچار گسیختگی شده، و نمی­توان لغت دیگری را جایگزین کرد. اما در اینجا شاهد چنین چیزی نیستیم، بنابراین می­توانیم «والدن» را مثلا با «خزر» عوض کنیم، درحالیکه هیچ مشکلی ایجاد نمی­شود. این اشکال در مورد transcendent نیز وارد است، از باب هنجارگریزی هم باید به این مطلب اشاره کنم که مخاطب باید متوجه رخداد آن باشد، در صورتی که در مورد «والدن» چنین چیزی پیش نیامده است. «هجی کردن»را بسیار در سروده­ها شنیده­ایم، بنابرین به صورت عادت درآمده، ودر نتیجه آوردن آن لذتی ندارد.چرا واژه­های لاتین؟ آیا هدفی خاص پشت این بند وجود دارد؟ دراینجا صرفا بیان یک گزاره است، تصویر یا بیان یا حکم محکمی ندارد.(برای رسیدن به جدایی/ زیستن/با من بودن/برای رها شدن( درحالیکه مخاطب در قلب شاعر رسوخ کرده است،آیا آوردن تمام اینها درکنارهم خوبست؟یا باید چیزی بر آن بیافزاییم که تأویل محض است؟

مورد بعدی که باید به آن بپردازم، بحث سطر بندی­ست، همانطور که می­دانید این فصل به دور موسیقایی می­پردازد. در اینجا شاهد این حرکت هستیم، اما متاسفانه سطربندی ضعیف است، همانطورکه می­بینید آوردن حروف اضافه در ابتدای بندها به این ضعف افزوده است.

شعر دوم هرچند شعریست کوتاه، اما به سمت ادبیت حرکت کرده است وچون موجز است، ایرادهای کمتری به آن وارد می­شود. دارای اجزائیست که به هم مرتبط هستند، در واقع از قانون زیبایی که برپایه تناسب و نظم ارکان است،تبعیت کرده. تشبیه کردن غرور به پرتگاه کاری ظالمانه به نظر می­رسد، زیرا از کسی سخن به میان می­آید که در اصل بهار صورت شاعر است. علاوه بر آن می­بینید که ارکان بند آخر با سایر اجزاء هماهنگی ندارد، دراینجا دست شاعر رو شده، و نشان می­دهد که وی در نحو دستکاری  کرده، که نتیجه خوبی را در بر نداشته است.

منتقد بعدی سعید تقی­نیا گفت:آوردن کلمه لاتین با حروف انگلیسی در شعر پسندیده نیست، ومی­شد آن را به صورت فارسی نوشت. درخصوص کلمات transcendent و «والد» با نظر آخرتی موافقم چون ساختار محکمی ندارند.شما از ابتدای شعر تا لغت «جدایی» تنها یک جمله می­بینید، وشاعر بی­آنکه توجیهی داشته باشد، تنها به پرکردن فضاها پرداخته است. انتظار می­رفت وی تصویرها را لایه لایه باز کند تا به «جدایی» برسد.ازطریق حلقه «از برای رها شدن» بخش نخست به قسمت دیگر متصل می­شود. چنانچه بندهای میانی حذف شود عملا به ساختار آسیبی وارد نخواهد شد. البته این مساله ناشی از ضعف ساختار بوده اشکال محسوب می­شود. مورد بعدی شکل به کار گیری  motive های شعر است،که در اینجا عبارتنداز: زمین، آسمان، فریاد، دل، جدایی و قلب، این لغات کارکردهایی تکراری دارند، باید خاطرنشان کنم، انتظار ما از شاعری که از قید و بند رهاشده است، ایجاد موسیقی درون متنی­ای زیباست، که البته این تحریکات را توجیح کرده،کارکرد معنایی نیز ایجاد نماید،که در اینجا چنین اتفاقی نیفتاده است. سطر بندی نیز بسیار ضعیف است، توجه کنید هر بند باحروف اضافه شروع شده است،که نشان می­دهد شاعربرای موسیقی درون متنی چندان اهمیتی قائل نیست.

درمورد کار دوم باید اظهارکنم علی رغم آنکه شعریست کوتاه، از استحکام بهتری برخوردار است. اما بین«غرور»و«پرتگاه»هیچ گونه رابطه­ای وجود ندارد. در اینجابا ساختاری نحوی مواجه می­شویم که دارای ضعفی آشکارست.

جها­ن­آبادی همچنین گفت: چه چیز باعث می­شود متنی را ادبی بدانیم، وکلام به سمت ادبیت پیش رود؟ درحقیقت معنای ادبیت بازتاب زیبایی از سخن است. به عبارت دیگر نحوه ساختاری باعث می­شود ما زیبایی کلامی را احساس کنیم. بعضی والایی را نیز جزو آن محسوب می­کنند، این بدان معناست که سخنی علاوه بر آنکه زیباست والا نیز به شمار می­رود. بنابراین وجود این دو مؤلفه در سخنی باعث می­شود که آن را به عنوان متنی ادبی بپذیریم، همچنین میزان آنها در کلام نشان دهنده ارتفاع ادبی سخن است. دراین نوشته یکی ازمواردیست،که شاید شایعترین وکاربردی­ترین موضوع استفاده از کلمات زبان در نقش­های متعلق به یکدیگر است. این شعر شاملو مثالی بسیار خوب دراین زمینه است: ما دوره می­کنیم شب را/وروز را/وهنوزرا. همانطور که می­دانید «هنوز» قید است که در اینجا در نقش اسم به کار گرفته شده است،که باعث زیبایی شده است. زمانی که شما نقش­های کلمات را به یکدیگر منتقل می­کنید، باید انتقال به طریقی باشد که هضم آن  برای مخاطب آسان باشد وآن را بپذیرد. درنتیجه این روش به بلاغت کمک خواهدکرد.که در این اثر این اتفاق افتاده است.

مطلب دیگر اینست که در آغاز باید بتوانیم افق کلام را تشخیص دهیم، یعنی پرسوناژ اثر را کشف کرده و با دیدی روانشناسانه ذهن خوانی کنیم. در اثر نخست انعکاس ذهن شاعر نشان می­دهد نه تنها وی علاقمند به مباحث فلسفیست، بلکه با رویکردهایی در حوزه معنویات ارتباط دارد،که توسط اساتید معنوی واکاوی می­شود. این اثر حقیقتا ساده نیست، علاوه بر آن دارای هیچ گونه حشوی نیست،که این برخلاف نظر منتقد قبلیست. اما ازین بحث دفاع می­کنم که چون واژه «transcendent» معادل فارسی دارد، می­توان بجای این لغت از کلمه «متعالی»، ویا« ترافرازندگی» استفاده کرد.

شعر خطابی عاشقانه دارد. در سطر اول شاعر به طور ناخودآگاه از کلمه«پل» استفاده کرده. است.در نگاه نخست از این واژه برداشت جنسی شده، ومورد قضاوت منفی واقع می­شود اما با آوردن قید«در من» مخاطب را به سیر انفسی خودش دعوت می­کند. به بیانی دیگر می­گوید: ای انسان، اکنون من سیری انفسی را تجربه می­کنم، و به تو این اجازه را می­دهم که تو این نیز در جریان این سفر معنوی قرار بگیری. تصویر پلی که در مه قرار گرفته است بسیار زیباست از اینجا نتیجه می­گیریم که شاعر می­خواسته این مهم را بیان کند که تو در من امری زیبا هستی. درعین حال می­تواند بحث انتقال را نیز دربر داشته باشد. همچنین این بند نشان می­دهد این راه، راه روشنی نیست.در اصل می­خواهد بگوید تو ابهام من هستی. شما یک ذهنیتی از« پل»دارید، اما اگر بخواهید دقیق شوید، ازخود خواهید پرسید این چه نوع پلی است؟ یعنی نمی­توانید براحتی هدف مولف را حدس بزنید. برای روشن شدن موضوع در بند دوم گفته است به بلندایtranscendent البته در اینجا می­توانست این کلمه را به صورت فارسی بنویسد، اما درهرحال در خوانش آن تأثیری ندارد.

مطلب دیگر آنکه تمام حروف اضافه­ای که در اینجا آورده شده، دارای کار کرد هستند، و نقش همان «پلی» را بازی می­کنند که در ابتدا آورده شده و بعدی از فضا را برای خواننده می­گشاید. زمانی که من خودنگری کرده، بخواهم به بیان نمادی از آنچه که تو در من هستی بپردازم،تورا به شکل «پلی» می­بینم که دارای صفات دیگری نیز میباشد.که transcendent یکی ازین خصوصیات است، وبدان معناست که هیچ ثباتی نداشته و همواره متغیر و دگرگون است.و به سمت آن چیزی در حرکت است که من ازآن دریافت بلندی، و تعالی دارم، در حقیقت این صفت درهر بند صفت دیگری را بیان می­دارد.  اگرWorld را به معنای جهان بگیریم، می­توان گفت دریاچه والدن یک دریاچه زمینی است، در اینجا دریاچه اسم است، و قرار است، شاخصه­های دیگری از «پلی در مه»را که در بند اول آمده بود توضیح دهد. در نتیجه این اسم در اینجا نقش صفت را ایفا می­کند، می­توان از واژه«پل» تأویل­های متفاوتی داشت. تصور کنید در درون شما دریاچه­ایست کاملا زمینی، قابل درک ودارای پلی. اگر بخواهیم دریاچه را حذف کنیم، تکلیف «پل» چه خواهد شد؟ همچنین سرنوشت کارکردهایی که از آن سود جسته­ایم چه خواهد شد؟ این «پل» ازیک سو بالارونده است واز خودش ردی به جا گذاشته واز طرف دیگر دریاچه نماد است.زیرا در نقش صفت ظاهر شده است. آن حسی را که دریا به شما القا می­کند مثل آرامش بخشی تلاطم و....را می­توانید در مقام صفت بیاورید. چنانچه این خصوصیات را به قلب انسان نسبت دهیم،کاملا معنادار است. بنابراین می­توان گفت که دریایی درون من است.

در بند می­گوید «درآن سوی مرزهای قلبم»، به این مطلب اشاره دارد که قلب ما پایان ما نیست، زیرا  از دیدگاه فلاسفه پس از قلب به خرد می­رسیم، و در بعد دینی روح قرار می­گیرد. در اینجا منظور اینست که از مرزهای احساس عبور کرده­ام، و اکنون با چشم عقل نیز می­توانم تو را بنگرم.

درمورد «هجی کردن» باید بگویم صدای قلب را به هجی کردن مداوم کلمه «تو»تشبیه کرده است، که دارای تسلسل و تکرار است، و زیبایی خودش را دارد. دربند بعد به« واژه­های لاتین» اشاره کرده است، که مراد کلمهto است،که با «توی» فارسی همخوانی دارد. همچنین به معنای جهت، بردار و افق بوده، و فرد را برای رسیدن به «جدایی، نیستی، زیستن» یاری می­دهد. «با من بودن» در اینجا به معنای آگاهیست. در واقع می­خواهد بگوید اکنون این توهستی که مرا مدد می­کنی تا به خودآگاهی برسم.

مساله بعدی که به آن پرداخته شده است، «رهایی»است، هدف اینست که هرچه به سمت بالا می­روی، از خویش رها می­شوی. دراینجا «ذوب زمین و آسمان» درحکم استعاره اشتقاقی بکار گرفته شده است، می­توان هر یک از حالات مصدری را بیان کرد.

این قسمت می­خواهد بگوید به خاطر اراده زمین وآسمان من می­توانم از پهنه گیتی عبور کنم و به تو بپیوندم، شایان ذکر است که این مهم درهمه ادیان الهی آمده است.درادامه به این مطلب اشاره کرده است که برای پیوستن بتو باید به استهلا برسم.

در بند بعدی شاعر به خود بازگشته، و در مقابل شرایطی که دارد، به آرزوهای خودش می­پردازد. مثلا اینکه دلش می­خواهد «تو» را فریاد بزند، همان«تویی»که در قلبش دارد، «تویی»که تکرار می­شود، و جهت دارد. مقصودار «دلی از دان­ های انار» قلبی­ست عاشق، مثل اناری شکسته، ودانه­های انار نیز در نقش استعاری ظاهر شده­اند.حتی می­توان آن را در مقام کنایی نیز محسوب کرد.

«سرم را بر می‌گردانی» دراین بخش از مراقبه بیرون می­آید، وباز اسیر این دنیای فانی وپر آشوب می­شود.

در پایان مجتبی ابوالقاسمی ضمن خوانش اشعارش، تاریخچه کوتاهی در باب« مکتب  ترنسندالیست» یا «ترنسندالیزم» ارائه داد. وی گفت: شخصی بنام «هنری دیوید ترو» پایه­گذار این مکتب بود، وی در آمریکای جنوبی، و دور از جامعه در محدوده دریاچه «والدن» زندگی می­کرد. شالوده این مکتب نظریه­های مدنی و ضد نژاد پرستی است،که در کنگره آمریکا تصویب شد.

انتهای پیام/ فریده رحمتی


به زودی نظر شما پس از تایید منتشر میگردد.
ارسال نظر
نام :
ایمیل
نظر
تمام حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به سایت اتفاقیه است و استفاده از مطالب آن با ذکر منبع بلامانع است.